vita moderna

kisses, tears & psychodramas

4.7.06

την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.

Σ’ αυτή τη σύντομη εκδρομή στην Επίδαυρο που περιλαμβάνει την απογευματινή ανάβαση στο θέατρο δίπλα στα πεύκα, τις ζεστές αρχαίες πέτρες, τα αιώνια τζιτζίκια καθώς και τα παραδοσιακά παϊδάκια αργότερα στο Λυγουριό, ο πιο αδύναμος κρίκος είναι, συνήθως, η παράσταση.

Μόνο να μη θεωρηθεί ότι κάνω τον έξυπνο, κατανοώντας, δήθεν, πράγματα που δεν βλέπουν οι άμεσα εμπλεκόμενοι. Παρακολούθησα με ενδιαφέρον τους Πέρσες του Τερζόπουλου- συμπαραγωγή με το Δ. Φεστιβάλ της Κων/πολης (σε νέα ελληνικά, τούρκικα και ολίγα αρχαία ελληνικά). Τo Σάββατο ακολουθούν οι Ικέτιδες του Μαρμαρινού (συμπαραγωγή επίσης, σε νέα ελληνικά και ολλανδικά). Δεν αναφέρω τους αρχαίους συγγραφείς διότι ως γνωστόν το αρχαίο κείμενο, ιδίως στις παραστάσεις της λεγόμενης πρωτοπορίας, είναι απλώς ένας καμβάς πάνω στον οποίο ο σκηνοθέτης υφαίνει το προσωπικό του όραμα. Τα έργα τεμαχίζονται, σκηνές αφαιρούνται και άλλες ενσωματώνονται αυθαίρετα. Πολλές φορές το αρχαίο έργο δανείζει απλώς τη δύναμη του ονόματός του σε μια παράσταση ή σκηνοθεσία, που διαφορετικά ίσως να έμενε μετέωρη. Παράδειγμα: Μια ακολουθία ηθοποιών που εισέρχονται σιωπηλά στη σκηνή είναι ακριβώς αυτό: μια ακολουθία ηθοποιών. Αν όμως, το έργο επιγράφεται Τρωάδες ή Χοηφόροι, η σκηνή υποβάλλει (με τα φαντασιακά της συμφραζόμενα) την αίσθηση του ιερού, του δέους. Είναι δικαιωμένη a priori. Δεν χρειάζεται να πάσχει ή να πασχίζει για τίποτα (και μαζί της ο σκηνοθέτης).


Υπάρχει φέτος στο πρόγραμμα του φεστιβάλ μια έμφαση στην πρωτοπορία. Πολύ καλώς, κατά τη γνώμη μου· αν οι «εναλλακτικές» προσεγγίσεις είναι -εν μέρει ή εν όλω- προβληματικές, οι υπόλοιπες είναι απλώς αφόρητες. Τα σπουδαία αυτά κείμενα της αρχαιότητας όταν γίνονται σύγχρονο θέατρο (κάθε σχολής), υποφέρουν κυρίως γιατί η απόσταση από την εποχή τους και όσα μεσολάβησαν στο μεταξύ, δεν επιτρέπουν την αυτόματη απέκδυση του ψυχολογικού βλέμματος που έχει γίνει η δεύτερή μας φύση· ο (επανα)συντονισμός μας με μια θέαση του κόσμου τόσο πρωτογενή, αρχέγονη και, αναπόφευκτα για εμάς, ξένη, είναι πάντα προϊόν μιας εγκεφαλικής διαδικασίας που απαιτεί προσπάθεια.

Συντείνει σ’ αυτό και ο τρόπος που η Μέση Εκπαίδευση (και κατ’ επέκταση η κοινή αντίληψη) υπερασπίζεται το αρχαίο θέατρο και την αξία του, τονίζοντας διαρκώς τη διαχρονικότητα των νοημάτων του, ενώ υποβαθμίζει ή αποσιωπά τα στοιχεία της βακχείας, του απόλυτου πένθους ή της τελετουργίας που αποτελούν άξονες και συστατικά στοιχεία της κατασκευής του. Αυτή μάλιστα η εμμονή, η λατρευτική σχέση των αρχαίων με το πένθος σοκάρει (ιδιαίτερα στην πρώτη επαφή μας με την τραγωδία), κυρίως γιατί η φιλολογία μάς έχει προετοιμάσει για ένα διαχρονικό, σοβαρό θέατρο και όχι για μια θρηνητική «πράξη» τελετουργίας. Μπορεί τα κείμενα αυτά και οι συγγραφείς τους να ευθύνονται για τη δημιουργία του θεάτρου όπως το ξέρουμε σήμερα (καθώς στα σπλάχνα αυτής της «πράξης» ο Λόγος διεκδικεί συνεχώς χώρο) αλλά τη στιγμή της τότε «διδασκαλίας» τους είναι ακόμα συνδεδεμένα με τη λατρεία, έστω ως διεκδίκηση της χειραφέτησής τους. Είναι κείμενα λυρικά, στιβαρά, ακραία, που η τεράστια "χειρονομία" τους και ο υψηλόφρων λόγος τους προξενεί μάλλον αμηχανία στο αποϊεροποιημένο παρόν μας. Πώς πρέπει να σταθούμε απέναντί τους; Πώς πρέπει να τα χειριστούμε;

Ίσως γι’ αυτό, σε όλες τις σύγχρονες παραστάσεις τραγωδίας, το λυρικό μέρος παραμένει το δυνατό τους σημείο. Είτε ο χορός κρατάει μπεντίρ, είτε χτυπάει κρόταλα, ηλεκτρικές κιθάρες, φλογέρες, νέυ, καραμούζες και τύμπανα· είτε ακούγονται παραδοσιακοί σκοποί, εκκλησιαστικοί ύμνοι, μοιρολόγια, γόοι και κοπετοί, άναρθρες κραυγές· είτε, εν τέλει, πρόκειται για τη φωνή του ιμάμη είτε του δικού μας ψάλτη, όλα είναι ευχάριστα και καλά ανεκτά από τον μούλτι κούλτι άνθρωπο των ημερών μας. Δεν το λέω περιπαικτικά- η μουσική, ο θρήνος, το τραγούδι είναι η σύνδεσή μας με το παρελθόν. Σ’ αυτές μάλιστα τις σύγχρονες εναλλακτικές προσεγγίσεις όπου η εικαστικότητα είναι κυρίαρχη και οι εικόνες που στήνονται διακρίνονται για το υψηλό τους γούστο, το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό.

Αλλού είναι το πρόβλημα.

(Συνεχίζεται)

12 Comments:

At 5:51 PM, Blogger Sraosha said...

Είχα πέρσι μια αρκετά διαφορετική εμπειρία: πήγα να δω τον Οιδίποδα του Νταλάρα. Η παράσταση ήτανε καλή, ο Εθνικός Νταράλας, αν και άκαμπτος όπως αρμόζει στη σοσιαλιστική δρυ του ελληνικού πολιτισμού που είναι, δεν πρόδωσε τα λυρικά κομμάτια. Η μουσική κόλλαγε μια χαρά. Ο Κιμούλης ήταν κάτι παραπάνω από εντάξει. Μέχρι και η αντιπαθέστατη Γαληνέα, η οποία αδυνατεί να κατανοήσει πως μόνον η Βουγιούκλω μπορούσε να παίζει ανφάς κοιτώντας τη (νοερή ενίοτε) κάμερα, ήταν ιδανική για μπλαζέ αποστασιοποιημένη τάχα μου ανέμελη Ιοκάστη.

Γιατί δούλεψαν όλα αυτά μαζί; Γιατί ήτανε το κείμενο τρομερό (με την αρχική αλλά και τη 'γουάου' σημασία της λέξης).

Κατά τα άλλα, ο έλεος και ο φόβος είναι δύσκολη υπόθεση στον κόσμο μας, όπου δε σου έρχονται ρουκέτες κατακέφαλα (όπως σε άλλους κόσμους δίπλα μας) ή όταν το προσδόκιμο ζωής σου δεν είναι 17 χρόνια αλλά 79. Χρειάζεσαι πυρηνικές εκρήξεις, τσουνάμια, δολοφονικούς εξωγήινους, μεταφυσικά βαμπίρ και φυσικότατες ανακόντες...

 
At 7:28 PM, Blogger Alberich said...

Θα ήταν πιο έντιμο να λέγονται "Μηχανή Πέρσες" ή "Υλικό Ικέτιδων" ή έστω Reflections.
Όμως άσχετα απ' αυτό, και άσχετα με το αν αυτό είναι τελικά το ζητούμενο σε μια παράσταση αρχαίου δράματος,έχω δει σχεδόν πάντα -εξαίρεση ο κωμικός Ηρακλής μαινόμενος πριν κάποια χρόνια-τους ηθοποιούς του Τερζόπουλου και του Μαρμαρινού δευτερευόντως, να παίζουν με τρομερή ένταση στο σώμα και στη φωνή, πράγμα το οποίο δεν το έχω δει π.χ. από το Μινωτή ή τον Τσακίρογλου.

 
At 9:38 PM, Blogger thas said...

Alberich δεν το συζητάμε. Το εκπεμπόμενο «ήθος» αυτών των προσεγγίσεων, το λεγόμενο και «σωματικό» θέατρο για να συνεννοούμαστε, με όλη αυτή την προετοιμασία, την αφοσίωση και τη δουλειά ομάδας που απαιτεί, δεν έχει καμία σχέση με τα δράματα δωματίου που παίζονται στον ανοιχτό χώρο της Επιδαύρου και αλλαχού ως δήθεν αρχαίο δράμα. Δεν ξέρω αν φαίνεται στο κείμενο, μάλλον δεν φαίνεται, αλλά θεωρώ ότι μόνο μια τέτοια ανήσυχη προσέγγιση μπορεί να οδηγήσει κάπου. Το θέμα μου είναι κάπως ευρύτερο, του στυλ «τι κάνουμε με αυτά τα κείμενα» ή «πώς κατανοούμε την τραγωδία σήμερα». Συν κάποιες επιμέρους παρατηρήσεις για όλον τον εναλλακτικό χώρο, που θα ακολουθήσουν.

Sraosha ακούω αυτό που λες γιατί… είσαι ο sraosha ο μέγας. Κατά τα άλλα, τα ονόματα που αναφέρεις είναι ταμπού (απ’ την ανάποδη) για μένα (και τους ομοίους της παρέας μου). Κατ’ αρχάς έτσι κι ακούσουμε τον ακατονόμαστο σε κανένα πάρτυ, χλωμιάζουμε και πιάνουμε τοίχο. Κοιταζόμαστε στα μάτια με άγχος. Σε κάθε περίπτωση προτιμάμε μια κακή στιγμή του Μαρμαρινού από μια καλή του Κιμούλη (για Γαληνέα τα είπες μόνος σου). Είναι παρωπίδες αυτά και προκαταλήψεις που δημιουργήθηκαν με τα χρόνια- μην ψάχνεις.

Καταλαβαίνω, πάντως, ότι μιλάς για κείμενο που δεν καταστρέφεται ούτε έτσι. Ναι. Μπορεί. Δεν είμαι σίγουρος.

 
At 1:35 AM, Blogger Olyf said...

Εχω την ίδια γνώμη με τον Alberich ότι "θα ήταν πιο έντιμο να λέγονται "Μηχανή Πέρσες" ή "Υλικό Ικέτιδων" ή έστω Reflections"
η σπουδές πάνω στο υλικό ....
Ανηκοντας μόνο στην κατηγορία των θεατών (που εκτιμά και αγαπά τις δουλειές τών προαναφερόμενων σκηνοθετών στους κλειστους χώρους), εμμένω στην άποψη ότι στην τραγωδια όλη η υπόθεση αναπτυσσεται εσωτερικά μέσα στο θεατη ως εξωτερικά εκτιλυσσόμενο κι ως εσωτερικά αναπτυσσόμενο δράμα (κι όχι ως απλό δρώμενο.
Ισορροπώντας σ αυτή την οπτική, κανένα ευρημα δεν μπορεί να είναι ανίερο και ουδόλως μπορεί η γλώσσα νά εμποδίσει , εφόσον διατηρούνται τα στοιχεία του δράματος, οι αξονες της κατασκευής του, όπως επισημάινει και τό ποστ Δηλ. εκείνα της "βακχείας, του απόλυτου πένθους ή της τελετουργίας" κι επιτρέψτε μου να προσθέσω του ανθρωπινου μεγέθους τής μετοχής και της υπέρβασης με παθος του παθους.
Δεν θα ξεχάσω σε μιά απο τις περσινές παραστάσεις (που τηρούσε απολυτα μέσα στη πρωτοπορια της αυτά τά στοιχεία) μιά παρέα νεαρών ζωηρων γερμανών μαθητών (που δεν μιλούσαν ελληνικά), και μόλις άρχισε η παράσταση , ξεσπασαν σε τρελλα γέλια ακουγοντας τους περίεργους βακχικούς λαρρυγγισμούς, γιά να σωπάσουν μετά απο λίγο, νά μαγνητιστουν στη συνέχεια , να παρακολουθήσουν με θρησκευτική προσήλωση ακίνητοι το δρώμενο και να ξεσπασουν σε αυθόρμητα φρενιασμένα χειροκροτήματα αργότερα γιά πολύ ώρα.
Αυτο "που παθαίνεις" με το δράμα είναι νομίζω η τραγωδία κι όχι απλώς μιά παράσταση.

 
At 9:55 AM, Blogger Alberich said...

Η παρατηρησή μου είχε το νόημα ότι θεωρώ αυτές τις προσεγγίσεις τύπου Τερζόπουλου εντός θέματος, θεμιτές, αλλά αποσπασματικές.
Η πλήρης εικόνα δίνεται όντως όταν ο Λόγος διεκδικεί χώρο.
Το ίδιο το έργο δεν είναι μόνο η τελετουργική αναπαράσταση του μύθου αλλά και η ταυτόχρονη απόδοση σημασίας στο μύθο.
Αφήγηση & φιλοσοφία μαζί.

 
At 4:50 PM, Blogger Olyf said...

Ως αποσπασματική προσέγγιση την είδα κι εγώ κι άν έτσι ήταν δηλούμενη θα την χειροκροτούσα και θερμότατα. Ως την τραγωδία του Αισχύλου με συγκεκριμενη θεματική όμως όχι.
Δεν εχω αρμοδιότητα να κρίνω το θεμιτό ή όχι αυτου του ειδους (αποσπασματικό) τής προσέγγισης,
προσθέτως ότι σέβομαι και θαυμάζω τον συγκεκριμένο δημιουργό, όμως σαν απλός θεατής ξέρω καλά τι εισέπραξα και προσωπικά δεν εισέπραξα το πλήρες (πιστέψτε με θά προτιμούσα αυτό που "έλειπε" να ηταν το αποτέλεσμα της δικης μου και μόνο ανεπάρκειας, φοβάμαι πώς δεν ήταν μόνο αυτό όμως) .
Αφήγηση , φιλοσοφία ναι αλλά και σωθικά.
Ετσι βλέπω την τραγωδία όχι ως σκηνική δήλωση με τον θεατή απλώς παρισταμενο και παρακολουθούντα (εικόνες ισως ενός σκληρου ντοκυμαντέρ), αλλά σαν συλλογικό βίωμα που αφορά και φτάνει ν'αγγίξει όλο το θέατρο όπως μιά πόλη.
Δεν ξέρω πως γίνεται αυτό απο ενα σκηνοθέτη η θεατρικό δάσκαλο.
Θα συμφωνήσω όμως πώς αξίζει ν αναλογιστούμε πως βιώνουμε την τραγωδία σήμερα ως θεατρικό είδος και ως πραγματικότητα

 
At 7:29 PM, Anonymous blurred vision said...

Μία ενοχή λιγότερη, αγαπητέ Thas για την αμηχανία μου απέναντι στους αρχαίους Τραγωδούς και τους αποδώτες τους-thanks, φιλιά!

 
At 11:30 PM, Blogger H2O said...

Poli wraio keimeno..mpika gia proti fora kai se evala idi sta favorites tou blog

 
At 8:25 AM, Anonymous Anonymous said...

Here are some links that I believe will be interested

 
At 3:46 PM, Anonymous Anonymous said...

Here are some links that I believe will be interested

 
At 8:13 PM, Anonymous Anonymous said...

Greets to the webmaster of this wonderful site. Keep working. Thank you.
»

 
At 5:59 AM, Anonymous Anonymous said...

Really amazing! Useful information. All the best.
»

 

Post a Comment

<< Home